Jedzenie słodyczy to przyjemność, która potrafi słono kosztować organizm. O ile sporadyczne spożywanie czekolady, lodów czy ciastek nie jest niczym szkodliwym, o tyle robienie z nich podstawy własnej diety może stać się przyczyną poważnych zaburzeń metabolicznych. Nadużywanie cukru często powoduje m.in. insulinooporność. W tym tekście wskazujemy jej przyczyny oraz objawy, a także podpowiadamy, jaką dietę stosować, aby obniżyć poziom glukozy we krwi.
Najważniejsze pojęcia związane z cukrem we krwi
Medycyna często posługuje się skomplikowanymi terminami. Poniższa tabela jest zestawieniem najważniejszych pojęć i ma ułatwić zrozumienie zjawisk związanych z insulinoopornością.
| Glukoza | Cukier – pochodzi z żywności, ale jest też produkowany przez organizm. |
| Insulina | To hormon wytwarzany przez trzustkę, odpowiada za regulowanie poziomu glukozy we krwi. |
| Hiperglikemia | Zbyt wysokie stężenie cukru we krwi. |
| Hipoglikemia | Za niski poziom glukozy we krwi. |
| Hiperinsulinemia | Zbyt wysokie stężenie insuliny we krwi; może być m.in. reakcją organizmu na zmniejszoną wrażliwość tkanek na isulinę |
| Indeks glikemiczny (IG) | Informacja o tym, jak bardzo podniesie się poziom cukru we krwi w porównaniu z czystą glukozą. |
Czym jest insulinooporność?
To zaburzenie metabolizmu. W organizmie, w którym występuje, określone komórki mięśni, tkanki tłuszczowej i wątroby słabiej reagują na insulinę. Wówczas nie spełnia ona swojego podstawowego zadania, czyli nie reguluje poziomu cukru we krwi, co prowadzi do hiperglikemii. Zbyt wysokie stężenie glukozy może z kolei, choć nie zawsze musi, powodować cukrzycę typu 2.
Warto zaznaczyć, że inuslinooporność to stan, a nie choroba. Czasami to przejściowa reakcja organizmu będąca wynikiem, np. ciąży – wówczas hormony łożyska obniżają wrażliwość na insulinę. Po porodzie zwykle wszystko wraca do normy. Ciało samodzielnie potrafi regulować procesy związane z wchłanianiem cukru do krwi. Ważne jednak, żeby wiedzieć, jak radzić sobie, kiedy glukoza i insulina są na niewłaściwym poziomie.
Cukier we krwi – jakie są normy?
Badanie poziomu cukru we krwi najczęściej przebiega na czczo. Poniższa tabela tłumaczy, jak interpretować jego wyniki.
| Poziom glukozy | Interpretacja wyniku |
|---|---|
| 70-99 mg/dl | Prawidłowa glikemia |
| 100-125 mg/dl | Nieprawidłowa glikemia na czczo, stan przedcukrzycowy |
| powyżej 126 mg/dl | Cukrzyca |
Istnieje również pomocniczy wskaźnik HOMA-IR, stosowany jako pomoc w ustalaniu insulinooporności. Nie ma jednego uniwersalnego zakresu norm i jego wynik powinien być interpretowany przez lekarza w kontekście innych pomiarów.
Czasami lekarz może zalecić doustny test tolerancji glukozy (OGTT). Wówczas pacjentowi dwukrotnie pobiera się krew – najpierw na czczo, a drugi raz na dwie godziny po wypiciu roztworu glukozy (75 g rozpuszczone w 300 ml wody). Następnie porównuje się oba odczyty. Warto zaznaczyć, że w czasie pomiędzy jednym a drugim pomiarem badanemu nie wolno nic jeść, pić ani podejmować aktywności fizycznej.
Insulinooporność – objawy i przyczyny
Nie ma jednego czynnika determinującego pojawienie się insulinooporności. Bardzo często współwystępuje i wzajemnie nasila się kilka przyczyn, do których należą:
- dieta oparta na cukrach i tłuszczach trans (pochodzących z gotowych dań, fast foodów),
- bardzo niska lub zerowa aktywność fizyczna,
- nadużywanie alkoholu, palenie tytoniu,
- otyłość, zwłaszcza brzuszna – wg wskaźników WHO obwód w pasie nie powinien przekraczać 94 cm u mężczyzn i 80 cm w
- przypadku kobiet,
- niedobór snu,
- nadmiar stresu,
- ciąża,
- wiek – starsi ludzie są w grupie ryzyka,
- czynniki genetyczne.
Insulinooporność często długo nie powoduje wyraźnych objawów. U części osób mogą występować niespecyficzne dolegliwości, takie jak zmęczenie czy senność, ale same w sobie nie pozwalają rozpoznać zaburzenia. Dlatego przy zwiększonym ryzyku ważniejsze od obserwowania objawów są badania laboratoryjne.
Insulinooporność jest ściśle powiązana z hiperglikemią. Warto w tym miejscu zaznaczyć również, jakie przyczyny może mieć odwrotny stan, czyli hipoglikemia:
- intensywny wysiłek,
- niedożywienie wynikające, np. z głodzenia się,
- niekontrolowana cukrzyca (za dużo podanej insuliny),
- nadużywanie alkoholu,
- niewydolność wątroby,
- choroby nerek.
Drastycznie niski poziom cukru we krwi jest niebezpieczny dla zdrowia i życia. Może objawiać się m.in. zawrotami głowy, osłabieniem, nudnościami oraz uczuciem głodu. Ponadto często powoduje drgawki, zaburzenia oddychania, a w najgorszym przypadku śpiączkę.

Jak wygląda profilaktyka i leczenie insulinooporności?
Kluczowe w zapobieganiu powstania insulinooporności jest podejmowanie aktywności fizycznej oraz stosowanie odpowiedniej diety. Takie działanie pozwala nawet na całkowite cofnięcie zaburzenia. Farmakoterapia w tym przypadku stanowi najczęściej uzupełnienie zdrowego stylu życia. Przede wszystkim pacjent powinien:
- zrezygnować z picia słodzonych napojów na rzecz wody;
- jeść zbilansowane posiłki, zawierające jednocześnie źródła białka, zdrowych tłuszczy i węglowodanów – takie połączenie (np. jogurt naturalny z malinami i orzechami) obniża IG dania;
- wybierać produkty pełnoziarniste zamiast białego pieczywa, makaronu, kaszy manny, kuskusu czy słodzonych płatków śniadaniowych;
- gotować makaron, kaszę i warzywa al dente;
- jeść regularne posiłki, ponieważ zmniejsza to chęć podjadania;
- wysypiać się;
- podejmować co najmniej 30 minut dowolnej aktywności fizycznej dziennie – może to być bieganie, spacery, joga, pływanie czy nordic walking;
- utrzymywać BMI (Body Mass Index) w zakresie 18,5-24,9 – aby obliczyć wskaźnik, należy podnieść wzrost wyrażony w metrach do drugiej potęgi, a następnie podzielić przez tę wartość wagę zapisaną w kilogramach.
Dieta w insulinooporności – co jeść, żeby obniżyć cukier?
Nie ma jednej, sprawdzonej diety dla osób z insulinoodpornością, choćby ze względu na to, że znaczna część pacjentów równocześnie zmaga się z otyłością, co znacząco wpływa na ich potrzeby. Najczęściej zalecany jest jednak jeden z dwóch modeli żywieniowych:
- dieta DASH – opiera się na jedzeniu nieprzetworzonej żywności, przede wszystkim warzyw; wskazane są również nabiał, rośliny strączkowe, ryby i drób; sprawdzone przepisy na dietę DASH można znaleźć pod tym linkiem – diety.nfz.gov.pl,
- dieta z produktami o IG poniżej 55 – do których należą m.in. agrest, borówki, truskawki, jabłka, kiwi, maliny, porzeczki, brzoskwinie, wiśnie, grejpfruty, kalafior, brukselka, cukinia, marchew, pomidory, kapusta, chude sery, migdały, ciecierzyca, maślanka, chude mleko, chleb gryczany i razowy.
Bez zbędnego słodzenia
Nie bez powodu utarło się stwierdzenie, że cukier to biała śmierć. Jego nadmiar prowadzi do niekorzystnych zmian w organizmie i rozwoju wielu chorób, takich jak cukrzyca, miażdżyca czy próchnica zębów. Oczywiście w rozsądnych ilościach nie przynosi negatywnych skutków. Ważne, aby zachować umiar i utrzymywać zdrowy tryb życia. Jeśli wahasz się, czy na deser zjeść brzoskwinię, czy batonik – zdecydowanie lepiej wybrać owoc. Wyjdzie Ci to na dobre.