Współcześnie mnóstwo osób skarży się na problemy związane z gorszym trawieniem określonych produktów. Silne bóle brzucha, częste biegunki, wzdęcia i zaparcia to tylko niektóre z objawów towarzyszących nietolerancjom pokarmowym. W tym tekście tłumaczymy, czym jest celiakia, podajemy najpopularniejsze zamienniki nabiału, a także wyjaśniamy różnicę między alergią a nietolerancją.
Dlaczego coraz więcej ludzi zmaga się z nietolerancjami pokarmowymi?
To nie do końca tak, że współcześnie więcej ludzi ma nietolerancje pokarmowe. Dawniej ich diagnostyka po prostu nie była tak skuteczna. Nowoczesne testy medyczne pozwalają zdecydowanie szybciej wykrywać wszelkiego rodzaju alergie i nadwrażliwości.
Nie bez znaczenia jest również moda i zmiana trybu życia. Wiele osób z powodu stosowania diety wegańskiej rezygnuje ze zwierzęcego mleka. Zastępują je wówczas roślinnymi napojami. Zdarza się także, że ludzie profilaktycznie nie jedzą produktów z glutenem, ponieważ wierzą w odchudzającą moc takiego sposobu odżywiania.
Alergia a nietolerancja pokarmowa
Te pojęcia są często używane zamiennie, choć w rzeczywistości istnieją między nimi wyraźne różnice w przyczynach, objawach i przebiegu. Poniższa tabela pozwala rozwiać wątpliwości dotyczące stosowania właściwych określeń.
| Alergia pokarmowa | Nietolerancja/nadwrażliwość |
|---|---|
| Angażuje układ odpornościowy, może zagrażać życiu. | Wynika z wad metabolizmu lub braku konkretnych enzymów. |
| Zwykle pojawia się szybko, nawet po spożyciu śladowej ilości produktu. | To jak silna będzie reakcja, zależy od wielkości porcji. Objawy często pojawiają się po czasie. |
| Objawy: pokrzywka, zmiany skórne, duszności, wymioty, w skrajnych przypadkach wstrząs anafilaktyczny. | Objawy: biegunka, bóle brzucha, wzdęcia, gazy, czasami bóle głowy. |
| Powodowana przez: orzechy, soję, pszenicę, mleko, jaja, ryby – konkretne produkty spożywcze. | Powodowana przez: laktozę, fruktozę, gluten, histaminę – składniki produktów spożywczych. |
Jakie są wiarygodne badania na nietolerancje pokarmowe? Czy testy na IgA działają?
Zanim ktoś zdecyduje się na wykonanie testu na nietolerancję pokarmową, powinien wiedzieć, za co odpowiadają poszczególne przeciwciała we krwi:
- IgE – działają silnie i błyskawicznie, powodują wystąpienie klasycznych objawów reakcji alergicznej,
- IgG – to najpowszechniejsze przeciwciała we krwi, układ odpornościowy wytwarza je, żeby zapisać w pamięci organizmu informacje o konkretnym produkcie – wysoki wskaźnik IgG w testach mówi jedynie o tym, że określony składnik jest często spożywany i tolerowany przez układ pokarmowy,
- IgA – występują w ślinie i śluzie jelitowym; sprawiają, że bakterie z jedzenia nie przenikają w głąb organizmu.
W przypadku alergii sprawa jest prosta. Badanie polega na pomiarze przeciwciał IgE we krwi lub wykonaniu punktowych testów – na skórę nakłada się roztwór alergenu, a następnie ją nakłuwa i obserwuje, czy wystąpiła jakaś reakcja (np. zaczerwienienie skóry lub bąble).
Pakiet do badań krwi pod kątem diagnozy alergii można kupić w aptece lub zamówić do domu. Niezależnie od otrzymanych wyników, warto omówić je z alergologiem. Testy skórne wykonywane są natomiast, bezpośrednio w gabinecie lekarskim.
Sytuacja komplikuje się przy nietolerancjach pokarmowych. Popularne testy często badają poziom przeciwciał IgG i IgA. Problem w tym, że nie mają one nic wspólnego z reakcjami alergicznymi, a WHO nie uznaje ich za wiarygodną metodę rozpoznawania nadwrażliwości pokarmowych. Wyjątek od tej reguły stanowią testy na celiakię.
Sposób wykrywania najczęstszych nietolerancji pokarmowych zależy od badanego czynnika. Poniższa tabela wskazuje metody rozpoznawania nadwrażliwości na fruktozę, laktozę, gluten i histaminę.
| Fruktoza | Laktoza | Gluten | Histamina |
|---|---|---|---|
| Wodorowe testy oddechowe – badanie odbywa się na czczo w laboratorium, następnie pacjent pije roztwór fruktozy i dmucha w aparat, który weryfikuje podejrzenia nietolerancji. | Testy genetyczne – polegają na pobraniu wymazu z policzka i zbadaniu go w laboratorium. Wykrywają predyspozycję do pierwotnej hipolaktazji. Często w diagnostyce stosuje się również testy oddechowe, jednak nie są one wymienne. | W przypadku podejrzenia celiakii przeprowadza się diagnostykę krwi pod kątem występowania określonych przeciwciał z grupy IgA. Dla nieceliakalnej nadwrażliwości na pszenicę nie ma obecnie wiarygodnego biomarkera. | Potrzebne jest badanie stężenia histaminy we krwi lub kale. |
Czy warto robić testy na alergie pokarmowe w domu?
Współcześnie istnieje możliwość zrobienia badania na nietolerancję pokarmową w zaciszu własnego domu. Wiele osób zastanawia się, czy test z apteki, np. na nietolerancję glutenu jest wiarygodny? Odpowiedź brzmi tak. Wykonując go, należy jednak pamiętać o kilku zasadach. Trzeba:
- zakupić właściwy produkt – testy na obecność przeciwciał IgA i IgG na nic się nie zdadzą w diagnozowaniu nietolerancji pokarmowych,
- wykonać test w sposób ściśle zbieżny z instrukcją – np. zachować szczególną uwagę podczas nakłuwania przy badaniach krwi,
- pamiętać, że nie można traktować go jako profesjonalnej diagnozy – to tylko wskazówka, która ma stanowić punkt wyjścia do konsultacji ze specjalistą.
Nietolerancja laktozy
Laktoza to naturalny cukier występujący w mleku ssaków. Można ją znaleźć w produktach zrobionych z mleka krowiego, owczego lub koziego – w jogurtach, kefirach, serach twarogowych, maślance, czy wielu mlecznych słodyczach. Składa się z glukozy i galaktozy. Do jej strawienia niezbędny jest enzym produkowany w jelicie cienkim – laktaza.
Przyczyny i objawy nietolerancji laktozy
Nietolerancja laktozy to skutek niedoboru laktazy w jelicie cienkim. Bez wystarczającej ilości tego enzymu, pokarm nie może zostać dobrze strawiony. Produkty z laktozą docierają wówczas do jelita grubego, gdzie w wyniku działania bakterii fermentują.
Niedobór laktazy może mieć różne przyczyny, m.in.:
- naturalny spadek produkcji, pojawiający się wraz z wiekiem – hipolaktazja,
- uszkodzenie śluzówki jelita na skutek infekcji, zażywania antybiotyków lub niektórych chorób,
- wynik rzadkiej choroby genetycznej – alaktazja.
Nietolerancja laktozy objawia się silnymi bólami i skurczami brzucha po zjedzeniu mleka lub jego przetworów. Osoby z nadwrażliwością zgłaszają również wzdęcia, biegunki, gazy oraz uczucie przelewania w jelitach.
Leczenie nietolerancji laktozy
Jeśli nadwrażliwość jest genetyczna, wówczas nie można jej wyleczyć. W każdym przypadku można jednak łatwo kontrolować objawy nietolerancji laktozy. Najczęściej lekarze przepisują pacjentowi tabletki z laktazą, które zażywa się bezpośrednio przed posiłkiem. Ponadto zwracają uwagę na konieczność dostosowania diety – wyeliminowanie lub ograniczenie produktów z laktozą, a także stosowanie ich roślinnych zamienników – napojów owsianych, sojowych i migdałowych oraz zrobionych z nich przetworów.
Celiakia
To choroba o podłożu genetycznym, w której na skutek spożycia glutenu (mieszaniny białek roślinnych obecnej w pszenicy, życie i jęczmieniu), uszkodzone zostają kosmki jelita cienkiego. Celiakia jest dziedziczona i choruje się na nią przez całe życie.
Czy celiakia może dać objawy dopiero u dorosłych?
Celiakii nie przychodzi z wiekiem – geny, które są za nią odpowiedzialne, znajdują się w organizmie przez całe życie, jednak mogą dawać oznaki dopiero u osoby dorosłej. Wówczas poza standardowymi objawami, takimi jak przewlekłe wzdęcia, bóle brzucha, biegunki i zaparcia występują również inne symptomy, np.:
- ciągłe zmęczenie,
- anemia,
- bóle kości, stawów, osłabienie mięśni,
- problemy skórne,
- afty w jamie ustnej, zajady,
- stany depresyjne, lęki i wahania nastroju,
- problemy z płodnością, poronienia, rozregulowany cykl menstruacyjny.
Dieta bezglutenowa – co zawiera i dla kogo jest przeznaczona?
Jedyne rozwiązanie dla osób chorych na celiakię i uczulonych na gluten to stosowanie diety bezglutenowej przez całe życie. Dzięki temu ich układ pokarmowy funkcjonuje prawidłowo.
W diecie bezglutenowej zakazane jest spożywanie zwykłego pieczywa, makaronów, ciast i piwa uwarzonego z tradycyjnych zbóż. Ponadto szczególnie trzeba uważać na produkty, które mają w składzie ukryty gluten – wiele wędlin oraz gotowych dań. Całe szczęście istnieje mnóstwo zamienników i produktów bezglutenowych właściwych dla osób chorych na celiakię. Należą do nich:
- ryż,
- kasza gryczana,
- komosa ryżowa,
- kukurydza i jej przetwory,
- świeże, nieprzetworzone mięso i ryby,
- jajka i naturalny nabiał (jogurty, śmietana, żółty ser),
- świeże warzywa i owoce,
- produkty ze znakiem Przekreślonego Kłosa – międzynarodowego symbolu bezpiecznej żywności bezglutenowej.
Nietolerancja fruktozy
Fruktoza to cukier prosty występujący naturalnie w owocach, warzywach i miodzie. Wchodzi również w skład zwykłego białego cukru. W normalnych warunkach jest trawiona w jelicie cienkim, jednak jeśli w organizmie nie ma wystarczająco substancji odpowiedzialnych za jej trawienie, wówczas fruktoza fermentuje w jelicie grubym, powodując silne bóle brzucha, wzdęcia i gazy. Do nasilenia objawów nadwrażliwości przyczynia się także nadmierne spożywanie przetworzonej żywności oraz syropu glukozowo-fruktozowego.
Nietolerancję leczy się poprzez stosowanie odpowiedniej diety, która eliminuje źródła fruktozy z jadłospisu. Chory powinien unikać m.in. suszonych owoców, arbuzów, jabłek, miodu, cebuli, słodzonych napojów, słodkiego wina oraz produktów zawierających syrop z agawy lub glukozowo-fruktozowy. Bezpieczne są dla niego z kolei: mięso, ryby, jaja, produkty zbożowe, truskawki, banany, cytryny, ogórki, pomidory, szpinak i źródła zdrowego tłuszczu.
Histamina – w czym się znajduje?
Histamina występuje naturalnie w ciele człowieka. To związek chemiczny odpowiedzialny m.in. za gojenie ran i pobudzanie wydzielania kwasu żołądkowego. Jej nadmiar może prowadzić do objawów przypominających uczulenie – świądu, zmian skórnych, bólu głowy, duszności, mdłości i biegunki. Niestety, nie jest do końca jasne, dlaczego niektórzy ludzie mają problem z rozkładaniem histaminy.
Leczenie nietolerancji histaminy obejmuje trzyetapową dietę, która pozwala złagodzić uciążliwe objawy:
- faza eliminacji – trwa od 2 do 8 tygodni, polega na ograniczeniu produktów z histaminą (nie można jej całkowicie wykluczyć, bo bardzo często występuje w żywności),
- faza testu – przez kolejne 6 tygodni, stopniowo włącza się do diety wcześniej wykluczone produkty i obserwuje reakcje,
- faza długoterminowa – wówczas następuje powrót do normalnej diety, tylko rzadziej lub wcale je produkty, na które organizm reaguje negatywnie.
Dobrym źródłem histaminy są m.in. kiszonki, szpinak, pomidory, dojrzewające wino, sery i piwo. Niewiele można jej znaleźć w: większości świeżych warzyw i owoców, gotowanych jajkach, pasteryzowanym mleku, twarogu, mozzarelli, maśle czy świeżym mięsie.
Nietolerancja nie wyklucza przyjemności z jedzenia
Gorsze samopoczucie po zjedzeniu określonego produktu, nie musi od razu oznaczać alergii lub nadwrażliwości pokarmowej. Jeśli jednak czujesz się źle za każdym razem, np. po wypiciu mleka, najlepiej wykonać testy, które zweryfikują Twoje podejrzenia. Warto pamiętać, że współcześnie na rynku dostępnych jest mnóstwo zamienników dla produktów z glutenem czy laktozą. Nawet ze stwierdzoną nadwrażliwością na jakiś składnik, można wciąż czerpać przyjemność z posiłku.
